अरवली : भारताचे ढासळते नैसर्गिक कवच

अरवली पर्वतरांगा म्हणजे केवळ दगड-मातीची उंचसखल रचना नव्हे; त्या भारताच्या उत्तर-पश्चिम भागाच्या पर्यावरणीय संतुलनाचा कणा आहेत. जगातील सर्वात प्राचीन पर्वतरांगांपैकी एक असलेल्या अरवली, लाखो वर्षांपासून वाळवंट, जंगल, नद्या आणि मानवी वस्ती यांच्यात समतोल राखत उभ्या आहेत. गुजरातपासून राजस्थान, हरियाना होत दिल्लीपर्यंत पसरलेल्या या रांगा आज मात्र निसर्गाच्या नव्हे, तर मानवी लोभाच्या दयेवर उभ्या आहेत.

 

विकासाच्या नावाखाली सुरू असलेले अंध खाणकाम, बेकायदेशीर बांधकामे आणि धोरणात्मक गोंधळ यामुळे अरवलीचे अस्तित्वच प्रश्नांकित झाले आहे. ही केवळ पर्यावरणीय समस्या नसून, ती भविष्यातील सामाजिक, आर्थिक आणि आरोग्यविषयक संकटाची नांदी आहे.

 

सरकारी धोरणांचा विरोधाभास आणि ‘१०० मीटर’चा घातक निर्णय :

 

एका बाजूला सरकार ‘अरवली ग्रीन वॉल’सारख्या उपक्रमांद्वारे वाळवंटीकरण रोखण्याची भाषा करते, तर दुसऱ्या बाजूला अरवलीची व्याख्या संकुचित करणारे निर्णय घेतले जात आहेत. अलीकडेच स्वीकारलेली अशी भूमिका, की १०० मीटरपेक्षा कमी उंचीच्या टेकड्या अरवलीच्या संरक्षणात येणार नाहीत, ही अत्यंत धोकादायक ठरणारी बाब आहे.

 

पर्यावरणतज्ज्ञांच्या मते, अरवलीच्या पर्यावरणीय कार्यासाठी उंची नव्हे, तर तिची भौगोलिक सलगता, खडकांची रचना आणि जैवविविधता महत्त्वाची आहे. हा निकष लावल्यास अरवलीचा मोठा भूभाग संरक्षणाबाहेर जाईल आणि खाणकाम, रिअल इस्टेट आणि औद्योगिक विस्तारासाठी खुला होईल. त्यामुळेच राजस्थान, हरियाना आणि दिल्ली परिसरात “Save Aravali” सारखी आंदोलने उभी राहत आहेत.

 

अरवली वाचवणे का अपरिहार्य आहे ?  

 

१. वाळवंटाचा विस्तार रोखणारी शेवटची भिंत : अरवली पर्वतरांगा या थारच्या वाळवंटासाठी नैसर्गिक अडथळा आहेत. या टेकड्या नष्ट झाल्यास वाळवंटाचा विस्तार रोखण्यास कोणताही भौगोलिक अडसर उरणार नाही. परिणामी राजस्थानबरोबरच हरियाना, दिल्ली आणि पश्चिम उत्तर प्रदेशातील सुपीक जमीन हळूहळू वाळवंटीकरणाच्या कचाट्यात सापडेल.

 

२. जलसंकटाविरुद्धचा नैसर्गिक जलसाठा : अरवलीचे खडक पावसाचे पाणी शोषून घेऊन भूजल पुनर्भरणाचे कार्य करतात. दिल्ली-एनसीआरसारख्या भागातील वाढती पाणीटंचाई ही केवळ अपुऱ्या पावसाची नव्हे, तर अरवलीच्या ऱ्हासाची थेट परिणती आहे. एकदा डोंगर फोडले की नैसर्गिक जलसाठे कायमचे नष्ट होतात. ही हानी पुन्हा भरून काढता येत नाही.

 

३. उत्तर भारतासाठी नैसर्गिक ‘एअर फिल्टर’ : अरवलीतील जंगलं ही प्रदूषण शोषणाची (Carbon Sink) महत्त्वाची केंद्रे आहेत. औद्योगिक आणि शहरी प्रदूषणाचे प्रमाण कमी ठेवण्यात या पर्वतरांगा मोलाची भूमिका बजावतात. अरवलीचा ऱ्हास म्हणजे दिल्ली आणि आसपासच्या भागातील प्रदूषणात भयावह वाढ होणे. ज्याचा थेट परिणाम सार्वजनिक आरोग्यावर होणार आहे.

 

४. जैवविविधतेचा शेवटचा आश्रय : बिबट्या, तरस, कोल्हे, सर्प, दुर्मिळ वनस्पती आणि असंख्य पक्षी – अरवली ही या सर्वांची सुरक्षित जागा आहे. डोंगरांचे तुकडे केल्याने अधिवास तुटक होत आहेत, वन्यजीव मानवी वस्त्यांमध्ये शिरत आहेत आणि संघर्ष वाढत आहे. याला निसर्गदोष नव्हे, तर मानवी निष्काळजीपणा कारणीभूत आहे.

 

५. हवामान बदलाशी लढण्याची नैसर्गिक क्षमता : अरवलीचे जंगल तापमान नियंत्रित ठेवण्यात मदत करतात. या रांगा नष्ट झाल्यास ‘Urban Heat Island Effect’ वाढेल, उष्णतेच्या लाटा तीव्र होतील आणि हवामान बदलाचे दुष्परिणाम अधिक घातक ठरतील.

 

६. सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारसा :

अरवली ही केवळ पर्यावरणीयच नव्हे, तर ऐतिहासिक वारसाही आहे. या पर्वतरांगांनी प्राचीन संस्कृती, वस्ती आणि व्यापारमार्गांना आधार दिला आहे. अरवलीचा नाश म्हणजे केवळ निसर्ग नव्हे, तर इतिहासाचाही ऱ्हास होय.

 

निष्कर्ष : अरवली वाचवणे म्हणजे स्वतःचे भविष्य वाचवणे. अरवली पर्वतरांगा वाचवणे हा केवळ पर्यावरणवाद्यांचा अजेंडा नाही; तर तो प्रत्येक नागरिकाच्या अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. विकास आणि विनाश यातील फरक न समजता घेतलेले निर्णय उद्याच्या पिढ्यांना माफ होणार नाहीत. आज जर आपण शांत राहिलो, तर उद्या पाणी, हवा आणि जमीन या मूलभूत गरजांसाठी संघर्ष अटळ ठरेल.

अरवली ही भारताची नैसर्गिक ढाल आहे. ती ढासळली, तर त्याचे चटके केवळ निसर्गालाच नव्हे, तर माणसालाही बसतील. त्यामुळे “अरवली वाचवा” ही केवळ घोषणा न राहता, ती राष्ट्रीय जबाबदारी बनली पाहिजे.