भीमा कोरेगाव : इतिहास, स्वाभिमान आणि संघर्षाची अमर गाथा

भीमा नदीच्या शांत काठावर वसलेले कोरेगाव हे केवळ पुणे जिल्ह्यातील एक छोटेसे गाव नाही; ते भारतीय इतिहासातील सामाजिक संघर्ष, स्वाभिमान आणि परिवर्तनाचे प्रतीक बनले आहे. 1 जानेवारी 1818 रोजी येथे झालेली भीमा कोरेगावची लढाई ही केवळ दोन सैन्यांतील युद्ध नव्हती, तर शतकानुशतके दडपल्या गेलेल्या समाजाच्या आत्मसन्मानासाठी उभारलेला धगधगता प्रतिकार होता. त्या काळात भारतात तिसरे इंग्रज–मराठा युद्ध सुरू होते. पेशवा बाजीराव दुसऱ्यांच्या नेतृत्वाखालील मराठा सैन्य पुण्याकडे कूच करत असताना, कोरेगाव येथे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या मर्यादित सैन्याशी त्यांची गाठ पडली. कंपनीच्या बाजूने अवघे 834 सैनिक होते, तर पेशव्यांच्या बाजूने हजारोंची फौज. संख्येचा हा असमतोल असूनही, कॅप्टन फ्रान्सिस स्टॉंटन यांच्या नेतृत्वाखालील कंपनी सैन्याने तब्बल बारा तास जबरदस्त प्रतिकार केला आणि अखेरीस पेशव्यांच्या सैन्याला माघार घ्यावी लागली.

या लढाईचे खरे ऐतिहासिक महत्त्व मात्र सैनिकी विजय–पराजयापेक्षा वेगळ्या पातळीवर आहे. ब्रिटिश सैन्यातील ‘बॉम्बे नेटिव्ह लाइट इन्फेंट्री’ च्या तुकडीत मोठ्या संख्येने महार समाजातील सैनिक होते. पेशवाईच्या काळात अस्पृश्यतेचे अमानुष नियम लादले गेले होते. महार समाजाला माणूस म्हणून जगण्याचाही अधिकार नाकारला गेला होता. अशा परिस्थितीत या समाजातील सैनिकांनी हातात शस्त्र घेतले, केवळ नोकरीसाठी नव्हे तर आत्मसन्मानासाठी. भीमा कोरेगावची लढाई म्हणजे सामाजिक गुलामगिरीविरुद्धचा आवाज होता. ही लढाई सांगते की इतिहास केवळ राजे, सरदार आणि सत्ताधीशांनी घडवलेला नसतो; तो सामान्य माणसाच्या संघर्षातूनही घडतो. महार सैनिकांनी येथे दाखवलेले शौर्य हे अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे प्रतीक बनले.

लढाईनंतर ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या काठी उभारलेला 75 फूट उंच विजयस्तंभ हा त्या शौर्याची साक्ष देतो. त्या स्तंभावर कोरलेली महार सैनिकांची नावे ही केवळ नावे नाहीत; ती हजारो वर्षांच्या अन्यायाला दिलेले उत्तर आहे. म्हणूनच हा विजयस्तंभ केवळ ब्रिटिश सैन्याच्या विजयाचे चिन्ह न राहता, दलित समाजाच्या आत्मसन्मानाचे स्मारक ठरला. याच ऐतिहासिक पार्श्वभूमीमुळे दरवर्षी 1 जानेवारी रोजी कोरेगाव भीमा येथे लाखो लोक जमा होतात. बुद्धमूर्ती आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रतिमेसमोर नतमस्तक होऊन, शहीद सैनिकांना मानवंदना दिली जाते. ही गर्दी कोणत्याही राजकीय कार्यक्रमासाठी नसून, इतिहासाला साक्षी ठेवून स्वाभिमान जपण्याचा सामूहिक संकल्प आहे.

भीमा कोरेगाव हे स्थळ आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देते, समाजातील कोणताही घटक कायमचा दडपला जाऊ शकत नाही. जेव्हा माणूस अन्यायाच्या विरोधात उभा राहतो, तेव्हा इतिहासाची दिशा बदलू शकते. आजही जातीय विषमता, सामाजिक भेदभाव आणि अन्यायाचे प्रकार विविध स्वरूपात दिसतात. अशा वेळी भीमा कोरेगावचा इतिहास आपल्याला सजग राहण्याची प्रेरणा देतो. मात्र या इतिहासाचा वापर द्वेष पसरवण्यासाठी नव्हे, तर समतेचा, बंधुत्वाचा आणि न्यायाचा विचार मजबूत करण्यासाठी व्हायला हवा.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भीमा कोरेगावच्या इतिहासाकडे संघर्षातून परिवर्तनाचा मार्ग म्हणून पाहिले. आजही त्यांच्या विचारांच्या प्रकाशातच या घटनेकडे पाहण्याची गरज आहे.  भीमा कोरेगाव म्हणजे विजयाची मिरवणूक नाही; तो आत्मसन्मानाचा जागर आहे. तो आठवण करून देतो की लढाया केवळ रणांगणावरच नाही, तर समाजमनातही लढाव्या लागतात. आणि जेव्हा त्या लढाया न्याय, समता आणि मानवतेसाठी असतात, तेव्हा त्या इतिहासात अमर होतात. भीमा कोरेगाव हा केवळ भूतकाळ नाही; तो आजच्या आणि उद्याच्या सामाजिक न्यायाच्या लढ्याचा दीपस्तंभ आहे. भीमा कोरेगावचा विजयस्तंभ हा केवळ इतिहास नाही, तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा आहे. हा दिवस आपल्याला माणुसकी, बंधुता आणि सामाजिक न्यायाचा संकल्प अधिक दृढ करण्याची शक्ती देवो, हीच सदिच्छा. समता, स्वाभिमान आणि न्यायासाठी लढलेल्या शूर वीरांना विनम्र अभिवादन. भीमा कोरेगाव शौर्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

प्रविण बागडे