*संत कबीरांच्या पावलांवरून — अमरकंटक ते बांधवगड*

या दिवाळीत मी मध्यप्रदेशाचा एकट्याने प्रवास करण्याचं ठरवलं. बिलासपूरमार्गे अमरकंटक, बांधवगड, भारहुत स्तूप आणि भेड़ाघाट ही ठिकाणं माझ्या प्रवासाच्या यादीत होती. प्रवास आखताना मला या प्रदेशांचा संत कबीरांच्या जीवनाशी काहीतरी संबंध आहे याची कल्पनाही नव्हती. पण प्रवास जसजसा पुढे गेला, तसतसं जाणवलं की ही केवळ पर्यटनस्थळं नाहीत; तर ती कबीरांच्या जीवनाशी आणि कबीरपंथाच्या परंपरेशी जोडलेली पवित्र स्थळे आहेत.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर—भारताचे सर्वात महान सामाजिक क्रांतिकारक, आधुनिक भारताचे शिल्पकार, भारतीय राज्यघटनेचे जनक आणि आपल्या मातृभूमीत पुन्हा बौद्धधम्म जागवणारे बोधिसत्व—यांनी आपल्या तीन गुरुंचा उल्लेख केला होता: भगवान बुद्ध, संत कबीर आणि महात्मा ज्योतिबा फुले. बुद्ध आणि फुले यांच्या विचारांचा प्रभाव आंबेडकरी समाजाला चांगलाच माहीत आहे; परंतु संत कबीर महाराजांचं जीवन आणि त्यांच्या शिकवणींचं ज्ञान तुलनेने कमी आहे. मी स्वतःही कबीरांचा सखोल अभ्यास केलेला नव्हता. पण हा प्रवास माझ्या आयुष्यातील त्या अज्ञानाचं निवारण करणारा ठरला.

माझं पहिलं ठिकाण होतं अमरकंटक—एक शांत, पण भक्तिभावाने नटलेलं गाव. इथेच नर्मदा नदीचा उगम आहे. दाट साल वृक्षांनी वेढलेलं हे ठिकाण नैसर्गिक सौंदर्याने भारलेलं आहे. गावात शेकडो मंदिरे, हजारो भाविक आणि मध्यभागी नर्मदा मातेचं भव्य मंदिर. संध्याकाळी आम्ही त्या मंदिरातील आरतीत सहभागी झालो. दीपज्योती, मंत्रोच्चार आणि भक्तिभाव यांनी वातावरण पवित्र झालं होतं.

या ब्राह्मणिक मंदिरांच्या गर्दीतून पाच किलोमीटरवर एक अत्यंत साधं पण प्रभावी ठिकाण आहे—कबीर चबूतरा. छोटंसं मंदिर, एक चबूतरा आणि त्याच्या भोवती शांतता. असं मानलं जातं की कबीरांनी बांधवगडहून जगन्नाथपुरीकडे जाताना काही दिवस इथे विसावा घेतला होता. त्या ठिकाणी जाणं म्हणजे जणू एका वेगळ्या ऊर्जा क्षेत्रात प्रवेश करणं. जवळचं कबीर आश्रमही त्याच साधेपणाचं प्रतिक. या अनपेक्षित भेटीने माझ्या निसर्गप्रवासाला एक वेगळं आध्यात्मिक परिमाण दिलं.

*मोको कहाँ ढूंढे रे बंदे, मैं तो तेरे पास में,*
*ना मंदिर में, ना मस्जिद में, ना काबे कैलास में.*

—कबीर म्हणतात, देव शोधायचा असेल तर बाहेर नाही, स्वतःच्या आत शोध.

यानंतर मी निघालो बांधवगडला—भारताच्या प्रसिद्ध वाघ अभयारण्यात. दोन दिवस मी तिथं घालवले, दोन जंगल सफारी केल्या. वाघ दिसला नाही तरी अस्वलाचं दर्शन झालं—दुर्मिळ पण आनंददायी. जंगलातील शांती, वाऱ्याचा मंद झुळूक आणि निसर्गाचा सुवास मनात साठवून मी संध्याकाळी रिसॉर्टमध्ये शेकोटी जवळ बसलो. तिथं काही तरुण मुलं होती—आदिवासी आणि यादव समाजातील. त्यांच्या गप्पांमध्ये अचानक एकाने सांगितलं की किल्ल्याच्या माथ्यावर एक जुना मंदिर आहे, जो वर्षातून एकदाच उघडतो, आणि गावाच्या बाहेर दोन किलोमीटरवर कबीर आश्रम आहे. डिसेंबर-जानेवारीत तिथं कबीरपंथींचा मोठा मेला भरतो.

हे ऐकून मला समजलं की—कबीरांनी बांधवगडहून अमरकंटकमार्गे जगन्नाथपुरीचा प्रवास केला होता! म्हणजेच बांधवगडचं त्यांच्या जीवनाशी खोल नातं असावं. मी लगेच आश्रम पाहण्याची इच्छा व्यक्त केली. रात्रीचा वेळ, त्याच दिवशी परिसरात हत्ती आढळले होते. हत्तींचा आणि इतर वन्य प्राण्यांचा धोका—सगळं असूनही एक तरुण तयार झाला. आम्ही निघालो.

जंगलातून मंद चांदण्यात आश्रम गाठणं हा अविस्मरणीय अनुभव होता. तिथं मला एक ज्ञानी महंत भेटले. नुकतेच ते छत्तीसगडातील दामाखेडा—कबीरपंथाच्या मुख्य पीठावरून परतले होते. त्यांनी सांगितलेली कथा माझ्या मनात कायमची कोरली गेली.

पंधराव्या-सोळाव्या शतकात बांधवगड बघेल राजवंशाची राजधानी होती. किल्ल्यात धनी धर्मदास नावाचे श्रीमंत व्यापारी राहत. त्यांचा व्यापार नागपूरपासून प्रयागराजपर्यंत पसरलेला होता आणि ते राजा रामसिंह जुदेव यांचे मित्र होते. एकदा धर्मदास मथुरेला गेले असता त्यांची भेट संत कबीरांशी झाली. कबीरांच्या समतेच्या आणि करुणेच्या संदेशाने प्रेरित होऊन त्यांनी कबीरांना बांधवगडला बोलावलं. कबीर आले आणि त्यांनी तब्बल ३५ वर्षं इथे व्यतीत केली.

धनी धर्मदासांनी कबीरपंथाची दीक्षा घेतली आणि कबीरांनी त्यांनाच पहिला गुरु नेमलं. पुढे दोघेही अमरकंटकमार्गे जगन्नाथपुरीला गेले. तिथं धर्मदास महाराजांनी समाधी घेतली. कबीर परत बांधवगडला आले आणि धर्मदासांच्या पुत्राला—मुक्तमणी महाराजांना—कबीरपंथाचं नेतृत्व दिलं. त्यांनी पुढे संपूर्ण मध्यभारतभर कबीरांचा विचार पसरवला.

*जात ना पूछो साधू की, पूछ लीजिए ज्ञान,*
*मोल करो तलवार का, पड़ा रहने दो म्यान*

—कबीरांचा स्पष्ट संदेश होता, माणसाचं मूल्य त्याच्या विचारात आहे, जातीत नाही.

राजा रामसिंह जुदेवही कबीरांचे अनुयायी झाले. आजही किल्ल्याच्या माथ्यावरचं कबीर मंदिर त्या काळाची साक्ष देतं.

धनी धर्मदासांच्या निधनानंतर मुक्तमणी महाराजांनी कबीरपंथाचं कार्य पुढे नेलं आणि छत्तीसगडमधील दामाखेडा हे केंद्र स्थापन केलं. आजपर्यंत त्यांच्या पंधरा पिढ्यांनी हे कार्य अखंड चालू ठेवलं आहे. बघेल राजघराण्याने, ज्यांनी नंतर राजधानी रेवाला हलवली, पिढ्यानपिढ्या कबीरपंथाचं अनुसरण केलं. अगदी अलीकडचे मर्तंडसिंह जुदेवही कबीरांचे निष्ठावंत अनुयायी होते.

पण दुर्दैवाने आज बांधवगडमधील कबीर आश्रमाकडे शासनाचं आणि समाजाचं दोघांचंही दुर्लक्ष आहे. ब्राह्मणिक मंदिरांना कोट्यवधींचं अनुदान मिळतं, पण कबीरांचं साधं आश्रम मंदिर दुर्लक्षित आहे. स्थानिक ब्राह्मण त्याला “खालच्या जातीचं मंदिर” म्हणतात. हीच ती ब्राह्मणवादी मानसिकता जी बुद्ध आणि कबीर या दोन्ही महान मानवतावाद्यांविषयी तुच्छता दाखवत आली आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी Revolution and Counter-Revolution in Ancient India मध्ये लिहिलं आहे की ब्राह्मणिक शक्तींनी बुद्ध आणि कबीर यांच्या समानतेच्या क्रांतींना दडपण्यासाठी प्रणाली तयार केली आणि तीच प्रवृत्ती आजही जिवंत आहे. त्यामुळे बहुजन समाज आपल्या मुक्तीच्या परंपरेपासून तुटलेला राहिला आहे.

संत कबीरांचं जीवन म्हणजे सत्य, समानता आणि मानवतेचं दीपस्तंभ. त्यांच्या शिकवणी आजही जिवंत आहेत—साध्या पण क्रांतिकारक. पण ज्या भूमीत त्यांनी ३५ वर्षं जगाला समतेचा संदेश दिला, तिथंच आज त्यांच्या नावाला उपेक्षा मिळते. मध्यभारतातील दलित, आदिवासी आणि ओबीसी समाज जर कबीरांच्या विचारांकडे परत वळले, तर त्यांना पुन्हा आत्मसन्मान आणि स्वातंत्र्याचं ज्ञान प्राप्त होईल.

*कबीरा खड़ा बाजार में, लिये लुकाठी हाथ*,
*जो घर जारे आपना, चले हमारे साथ.*

—कबीर अहंकार जाळून सत्याच्या मार्गावर चालण्याचं आवाहन करतात.

माझा अमरकंटक ते बांधवगड हा प्रवास फक्त निसर्ग पर्यटन नव्हता ; तो भारताच्या विस्मृतीत गेलेल्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक क्रांतीचा पुनर्शोध होता. हा प्रवास जोडतो—कबीरांची करुणा, फुल्यांचं सुधारक धैर्य आणि डॉ. आंबेडकरांची बुद्धिमान मुक्ती. ही तीन प्रकाशमान दीपं भारताला खऱ्या स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुतेचा मार्ग दाखवतात. माझा हा प्रवास निसर्गातून सुरू झाला, पण शेवटी तो आध्यात्मिक यात्रेत रूपांतरित झाला—संत कबीरांच्या पावलांवरून चालत, त्यांच्या करुणा आणि मुक्तीच्या मार्गाचा अनुभव घेत.

*जयंत रामटेके, मुंबई*