अस्मितेच्या लढ्यापासून बौद्धिक स्वाभिमानापर्यंतचा ऐतिहासिक प्रवास

महाराष्ट्राच्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात काही दिवस केवळ तारखा म्हणून नव्हे, तर सामूहिक जाणीवेचे टप्पे म्हणून कोरले गेले आहेत. त्यातीलच एक दिवस म्हणजे मराठवाडा विद्यापीठ नामविस्तार दिन. हा दिवस केवळ एका विद्यापीठाच्या नामांतराचा सोहळा नसून, तो मराठवाड्याच्या अस्मितेचा, सामाजिक न्यायाच्या संघर्षाचा आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांच्या विजयाचा इतिहास सांगणारा दिवस आहे. आज डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाणारे हे विद्यापीठ, एकेकाळी केवळ ‘मराठवाडा विद्यापीठ’ या नावाने अस्तित्वात होते. मात्र त्या नावामागे दडलेली होती एक अपूर्ण ओळख, एक दडपलेली सामाजिक वास्तवता. नामविस्ताराच्या मागणीमागे केवळ व्यक्तीपूजा नव्हती; ती होती विचारपूजेची, समतेच्या तत्त्वज्ञानाची आणि ऐतिहासिक ऋणस्वीकृतीची मागणी.

         मराठवाड्याचा इतिहास हा नेहमीच संघर्षांचा इतिहास राहिला आहे. निजामशाहीतील शोषण, शिक्षणाचा अभाव, सामाजिक विषमता आणि आर्थिक मागासलेपण या साऱ्या जखमा घेऊन हा प्रदेश स्वातंत्र्योत्तर भारतात दाखल झाला. 1948 मध्ये हैदराबाद मुक्तिसंग्रामानंतर मराठवाडा महाराष्ट्रात विलीन झाला, पण शैक्षणिक आणि सामाजिक मुख्य प्रवाहात येण्यासाठी त्याला मोठा संघर्ष करावा लागला. या पार्श्वभूमीवर 1958 मध्ये मराठवाडा विद्यापीठाची स्थापना झाली. हे विद्यापीठ म्हणजे या मागास भागासाठी ज्ञानाचे, परिवर्तनाचे आणि आत्मसन्मानाचे केंद्र ठरावे, अशी अपेक्षा होती. परंतु काळ जसजसा पुढे गेला, तसतशी जाणवू लागली एक मोठी पोकळी या प्रदेशाच्या उद्धारासाठी ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वाहिले, त्या महामानवाचे नाव या विद्यापीठाला का नाही? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मराठवाड्याशी असलेले नाते केवळ भावनिक नव्हते, तर ते वैचारिक आणि क्रांतिकारी होते. शिक्षण हाच सामाजिक परिवर्तनाचा मार्ग आहे, हे बाबासाहेबांनी सर्वप्रथम या समाजाला शिकवले. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा मंत्र त्यांनी या प्रदेशातील वंचित, शोषित, दलित, मागास समाजाला दिला.

         मराठवाडा विद्यापीठाला बाबासाहेबांचे नाव देण्याची मागणी म्हणजे या प्रदेशाच्या सामाजिक इतिहासाचे प्रामाणिक पुनर्लेखन होते. ही मागणी 1970 च्या दशकात जोर धरू लागली. दलित, मागास, पुरोगामी विचारांच्या संघटनांनी, विद्यार्थ्यांनी आणि बुद्धिजीवींनी या आंदोलनाला वैचारिक अधिष्ठान दिले. 1978 मध्ये महाराष्ट्र सरकारने मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव देण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यानंतर मराठवाड्यात पेटलेली आग हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासातील एक काळा अध्याय ठरला. नामांतराच्या निर्णयाला विरोध करताना झालेला हिंसाचार, जाळपोळ, बहिष्कार, सामाजिक तणाव, हे सारे काही केवळ एका नावाविरोधात नव्हते, तर समतेच्या विचाराविरोधात होते. या आंदोलनात दलित समाजाने अमानुष अत्याचार सहन केले. घरे जाळली गेली, सामाजिक बहिष्कार लादले गेले, रक्त सांडले गेले. पण तरीही हा समाज डगमगला नाही. कारण हा लढा केवळ नावाचा नव्हता; तो होता मानवतेच्या हक्काचा, बौद्धिक स्वाभिमानाचा आणि ऐतिहासिक न्यायाचा.

        14 जानेवारी 1994 रोजी अखेर मराठवाडा विद्यापीठाचे नामांतर होऊन ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ झाले. हा दिवस म्हणजे केवळ प्रशासकीय निर्णय नव्हता; तो होता विचारांच्या विजयाचा दिवस. अनेक दशकांच्या संघर्षानंतर, अपमानानंतर आणि बलिदानानंतर मिळालेला हा क्षण संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी आत्मपरीक्षणाचा होता. या नामविस्ताराने बाबासाहेबांचे कार्य अधिक मोठे झाले नाही, पण मराठवाड्याची मान उंचावली. कारण ज्यांच्या विचारांनी या प्रदेशाला शोषणातून मुक्त होण्याचा मार्ग दाखवला, त्यांचे नाव या ज्ञानमंदिराला मिळणे हीच खरी कृतज्ञता होती. आज नामविस्तार दिन साजरा करताना प्रश्न एवढाच नाही की विद्यापीठाला बाबासाहेबांचे नाव आहे का; प्रश्न हा आहे की विद्यापीठ बाबासाहेबांच्या विचारांचे प्रतिबिंब बनले आहे का? समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय, ही मूल्ये अभ्यासक्रमात, संशोधनात, प्रशासनात आणि विद्यार्थ्यांच्या जीवनात उतरली आहेत का? नामविस्तार दिन हा आत्मचिंतनाचा दिवस असायला हवा. शिक्षण सर्वसमावेशक आहे का? ग्रामीण, वंचित, गरीब विद्यार्थ्यांना समान संधी मिळते आहे का? विद्यापीठ संशोधनाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तनात योगदान देते आहे का? हे प्रश्न विचारल्याशिवाय बाबासाहेबांच्या नावाचा सन्मान पूर्ण होत नाही.

        डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ हे केवळ पदवी देणारे संस्थान न राहता, सामाजिक परिवर्तनाचे प्रयोगशाळा बनले पाहिजे. रोजगाराभिमुख शिक्षण, संशोधनातून ग्रामीण प्रश्नांची उत्तरे, जातीय-लिंग समतेवर आधारित अभ्यास, वैज्ञानिक दृष्टिकोन याच मार्गाने बाबासाहेबांचा वारसा पुढे नेता येईल. आजही समाजात असमानता आहे, अन्याय आहे, अज्ञान आहे. अशा काळात नामविस्तार दिन हा आपल्याला आठवण करून देतो की नावे बदलणे सोपे असते, पण विचारांची अंमलबजावणी कठीण असते. मात्र तीच खरी गरज आहे. मराठवाडा विद्यापीठ नामविस्तार दिन हा इतिहासातील एक सोहळा नसून, वर्तमानाला प्रश्न विचारणारा आणि भविष्याला दिशा देणारा दिवस आहे. बाबासाहेबांचे नाव फलकावर झळकते, पण त्यांचे विचार मनात आणि कृतीत उतरले, तरच हा दिवस सार्थ ठरेल. हा दिन सांगतो, ज्ञान हे सत्तेचे साधन आहे. शिक्षण हे मुक्तीचे अस्त्र आहे आणि विचार हेच खरे अमर असतात. मराठवाड्याच्या मातीतून उगवलेला हा संघर्ष आजही आपल्याला शिकवतो की सामाजिक न्यायाचा मार्ग खडतर असतो, पण तोच मार्ग मानवतेकडे नेणारा असतो.

         म्हणूनच नामविस्तार दिन म्हणजे केवळ स्मरण नाही, तर संकल्पाचा दिवस, बाबासाहेबांच्या विचारांशी प्रामाणिक राहण्याचा. मराठवाडा विद्यापीठ नामविस्तार दिनानिमित्त ज्ञान, समता, न्याय आणि बंधुतेचे मूल्य अधिक बळकट व्हावे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा दीप शिक्षण, संशोधन आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रत्येक वाटेवर अखंड तेवत राहावा आणि हे विद्यापीठ केवळ ज्ञानाचे केंद्र न राहता मानवमुक्तीचे प्रेरणास्थान ठरावे, हीच मनापासून शुभेच्छा!

प्रविण बागडे