“धम्मध्वजाचा सन्मान की बाजारपेठेचा अतिक्रमण? – ‘पंचशील’ साडी वादाचे वास्तव”

 भारतीय समाजात प्रतीकांचे स्थान केवळ सजावटीपुरते मर्यादित नाही; ती आपल्या सामूहिक चेतनेची, इतिहासाची आणि मूल्यव्यवस्थेची जिवंत प्रतीके आहेत. ध्वज, चिन्हे, रंग आणि प्रतिमा या केवळ दृश्य गोष्टी नसून त्या एका विचारप्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करतात. अशाच एका गंभीर प्रश्नाने आज समाजात डोके वर काढले आहे. “पंचशील धम्मध्वज” साड्यांवर छापण्याचा वाढता ट्रेंड. हा केवळ फॅशनचा भाग आहे का, की आपल्या मूल्यांच्या नकळत होत असलेल्या अवमूल्यनाची ही सुरुवात आहे? पंचशील धम्मध्वज हा केवळ पाच रंगांचा पट्टा नाही. तो भगवान बुद्धांच्या करुणा, समता, अहिंसा आणि प्रज्ञेच्या तत्त्वज्ञानाचा दृश्यमान आविष्कार आहे. निळा करुणेचा, पिवळा मध्यममार्गाचा, लाल शक्तीचा, पांढरा शुद्धतेचा आणि नारंगी प्रज्ञेचा संदेश देतो. या रंगांची मांडणी म्हणजे एक जिवंत तत्त्वज्ञानच आहे. म्हणूनच हा ध्वज केवळ सजावटीचा भाग नसून तो आदर, श्रद्धा आणि सन्मानाने जपण्याचा विषय आहे.
          मात्र, आजच्या बाजारपेठेने या पवित्र प्रतीकाला ‘डिझाईन एलिमेंट’मध्ये रूपांतरित केले आहे. साड्या, टी-शर्ट्स, मोबाईल कव्हर्स, बॅग्स जिथे नजर जाईल तिथे पंचशील रंगांचे व्यावसायिकीकरण दिसून येते. येथे प्रश्न फक्त वापराचा नाही, तर वस्तूकरणाचा आहे. श्रद्धा आणि तत्त्वज्ञान यांना बाजारात मांडून विक्रीयोग्य उत्पादन बनवणे ही केवळ व्यावसायिक चतुराई आहे की सांस्कृतिक असंवेदनशीलता? काहीजण याला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे रूप देतात. “धम्मध्वजाचा प्रसार होतोय, मग यात गैर काय?” असा युक्तिवाद मांडला जातो. परंतु, प्रसार आणि वापर यात मूलभूत फरक आहे. सन्मानाने ध्वज फडकवणे आणि तो परिधान करून दैनंदिन वापरात झिजवणे या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. साडी ही वस्त्र आहे ती धुतली जाते, जमिनीला स्पर्श करते, अनेकदा अनाहूत परिस्थितींना सामोरी जाते. अशा वस्त्रावर धम्मध्वजाचे प्रतीक वापरणे हे नकळत त्याच्या पावित्र्यावर गदा आणणारे ठरू शकते.
          आपण राष्ट्रीय ध्वजाबाबत किती जागरूक आणि संवेदनशील आहोत, हे सर्वश्रुत आहे. तिरंग्याच्या वापराबाबत स्पष्ट नियम आणि मर्यादा आहेत. कारण तो राष्ट्राच्या अस्मितेचा प्रतीक आहे. मग पंचशील धम्मध्वज, जो लाखो लोकांच्या श्रद्धेचा आणि तत्त्वज्ञानाचा आधार आहे, त्याच्याबाबत तशीच संवेदनशीलता अपेक्षित असणे चुकीचे ठरेल का? येथे बाजारपेठेचा हस्तक्षेप सर्वात चिंताजनक ठरतो. आजच्या युगात प्रत्येक गोष्ट ‘प्रॉडक्ट’ बनवली जाते. धार्मिक प्रतीके, सांस्कृतिक ओळखी आणि अगदी भावना देखील ‘ब्रँड’मध्ये परिवर्तित होत आहेत. “धम्मध्वज साडी” ही त्याच प्रक्रियेची उपज आहे. लोकांच्या श्रद्धेचा वापर करून नफा कमावण्याचा हा प्रयत्न कितपत नैतिक आहे? हा प्रश्न समाजाने विचारायलाच हवा.
         दुसरीकडे, “प्रतीकांना मर्यादा घातल्यामुळे त्यांचा प्रसार थांबतो” असा एक युक्तिवादही पुढे येतो. हा मुद्दा पूर्णपणे फेटाळता येत नाही. परंतु, प्रसार आणि विकृतीकरण यामध्ये एक सूक्ष्म रेषा आहे. प्रसाराच्या नावाखाली जर मूळ तत्त्वज्ञानच हरवले, तर तो प्रसार निरर्थक ठरतो. बुद्धांची शिकवण ही अंतर्मुखतेची आहे, बाह्य दिखाव्याची नाही. मग त्यांच्या विचारांचे प्रतीक बाह्य आकर्षणासाठी वापरणे हीच त्या शिकवणीची विटंबना ठरत नाही का? या पार्श्वभूमीवर समाजाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. बंदी हा उपाय नाही; पण विवेक जागवणे हा उपाय नक्कीच आहे. प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीने ठरवले पाहिजे की, आपण कोणत्या प्रतीकांचा सन्मान कसा राखणार आहोत. ही केवळ वैयक्तिक निवड नाही, तर सामाजिक जबाबदारी आहे.
          धार्मिक व सामाजिक संघटनांनीही या विषयावर स्पष्ट भूमिका घेतली पाहिजे. केवळ निषेध करून थांबणे पुरेसे नाही, तर जनजागृती करणे, योग्य मार्गदर्शन करणे आणि प्रतीकांचा सन्मान राखण्याचे पर्याय सुचवणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर, शासनानेही अशा संवेदनशील प्रतीकांबाबत मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करण्याचा विचार करणे गरजेचे आहे. शेवटी, हा वाद केवळ “साडी वापरायची की नाही” इतकाच मर्यादित नाही. हा आपल्या मूल्यांचा, संवेदनशीलतेचा आणि सांस्कृतिक जबाबदारीचा प्रश्न आहे. आज धम्मध्वज आहे; उद्या कदाचित इतर प्रतीकांचीही अशीच अवस्था होऊ शकते. प्रश्न एकच आहे, आपण बाजारपेठेच्या मोहात अडकून आपल्या मूल्यांचे वस्तूकरण स्वीकारणार आहोत का, की त्या मूल्यांचे रक्षण करणार आहोत? धम्मध्वज हा रंगांचा संगम नाही; तो एक विचार आहे, एक जीवनमार्ग आहे. आणि त्या मार्गाचा सन्मान राखणे हेच खरे बुद्धांना अभिवादन ठरेल. अन्यथा, उद्या आपल्या श्रद्धाही ‘सेल’मध्ये लागलेल्या दिसतील, आणि तेव्हा निषेध करण्यासाठी उरलेले काहीच नसेल.