कामगार दिन : श्रमाच्या घामाला न्याय कधी मिळणार

 मानवी संस्कृतीचा इतिहास जर नीट वाचला तर एक गोष्ट स्पष्टपणे दिसते, या जगातील प्रत्येक उंच इमारतीच्या पायात कामगाराचा घाम मिसळलेला आहे. प्रत्येक कारखान्याच्या भिंतींवर श्रमिकांच्या हातांचे ठसे आहेत. प्रत्येक रस्त्याच्या डांबरीकरणात, प्रत्येक धरणाच्या उभारणीत, प्रत्येक रेल्वे मार्गाच्या लोखंडात आणि प्रत्येक शहराच्या विस्तारात कामगारांचे आयुष्य झिजलेले आहे. जगाला गती देणारा खरा चाक जर कोणाचा असेल, तर तो कामगाराचा आहे. म्हणूनच 1 मे हा दिवस ‘जागतिक कामगार दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. पण प्रश्न असा आहे की, हा दिवस केवळ शुभेच्छांचा आणि भाषणांचा राहिला आहे का? श्रमाचा सन्मान खऱ्या अर्थाने समाजाच्या आचरणात उतरला आहे का? कामगार दिनाची प्रेरणा अमेरिकेतील शिकागो येथे 1886 साली झालेल्या ऐतिहासिक श्रमिक आंदोलनातून मिळाली. आठ तास काम, आठ तास विश्रांती आणि आठ तास वैयक्तिक जीवन, या मागणीसाठी हजारो कामगार रस्त्यावर उतरले. त्या संघर्षात अनेकांनी प्राण दिले. त्यांच्या बलिदानातून श्रमिक हक्कांची नवी पहाट उगवली. आज जगभर कामगार दिन साजरा होत असला, तरी त्या दिवसामागील रक्त, अश्रू आणि संघर्षाची कहाणी विसरून चालणार नाही.

 भारतातील कामगार चळवळीचाही इतिहास तितकाच तेजस्वी आहे. गिरणगावातील कामगारांचे संघर्ष, रेल्वे कर्मचाऱ्यांची आंदोलने, शेतमजुरांच्या लढाया, बांधकाम मजुरांचे मोर्चे या साऱ्यांनी भारतीय लोकशाहीला सामाजिक न्यायाची धार दिली. आपल्या संविधानाने कामगारांच्या हक्कांचे रक्षण करण्याचे आश्वासन दिले. किमान वेतन, कामाचे तास, सुरक्षितता, संघटन स्वातंत्र्य, प्रसूती लाभ, निवृत्ती वेतन यांसारख्या अनेक संकल्पना श्रमिक चळवळीमुळे शक्य झाल्या. मात्र, आजच्या वास्तवाकडे पाहिले, तर प्रश्न अधिक गंभीर वाटतो. अर्थव्यवस्था वाढते आहे, उद्योग वाढत आहेत, शहरांचे विस्तार होत आहेत; पण कामगाराचे जीवन कितपत बदलले? अनेक ठिकाणी कंत्राटी पद्धतीच्या नावाखाली असुरक्षित रोजगार वाढला आहे. दिवसाला दहा-दहा तास काम करूनही पोट भरत नाही, अशी लाखो कुटुंबांची अवस्था आहे. कारखान्यातील कामगार असो, बांधकाम मजूर असो, सफाई कर्मचारी असो, शेतमजूर असो किंवा घरकाम करणाऱ्या महिला असोत, त्यांच्या श्रमाचे मोल अजूनही समाजाने पूर्ण मान्य केलेले नाही.

आजच्या डिजिटल युगात कामगारांचे रूप बदलले आहे. अॅपवर काम करणारे डिलिव्हरी बॉय, कॅब चालक, वेअरहाऊस कर्मचारी, कुरिअर सेवा देणारे युवक, डेटा एंट्री करणारे तरुण, कॉल सेंटर कर्मचारी हे सारे आधुनिक अर्थव्यवस्थेचे नवे कामगार आहेत. त्यांच्याकडे निश्चित कामाचे तास नाहीत, सामाजिक सुरक्षा नाही, उद्याची खात्री नाही. स्क्रीनवर दिसणाऱ्या सुविधांच्या मागे अनेक अदृश्य श्रमिकांचे कष्ट आहेत. आपण एका क्लिकवर जेवण मागवतो; पण ते वेळेत पोहोचवण्यासाठी उन्हात, पावसात, धुळीत धावणाऱ्या युवकाच्या आयुष्याचा विचार कितीदा करतो? कोरोना महामारीने जगाला एक गोष्ट शिकवली, कामगारांशिवाय समाज थांबतो. लॉकडाऊनच्या काळात हजारो स्थलांतरित कामगार पायी निघालेले दृश्य भारताने पाहिले. शहरांचे वैभव उभारणारे हातच शहरांत परके झाले होते. रस्त्यावर चालणाऱ्या त्या पायांमध्ये केवळ वेदना नव्हती, तर व्यवस्थेच्या असंवेदनशीलतेचा आक्रोश होता. त्या प्रसंगाने विकासाच्या मॉडेलवर गंभीर प्रश्नचिन्ह उभे केले. श्रमाला सन्मान देणे म्हणजे फक्त पगार देणे नव्हे. श्रमिकाला सुरक्षितता, आरोग्य, निवारा, शिक्षण, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि मानवी सन्मान देणे आवश्यक आहे. आजही अनेक कामगार झोपडपट्ट्यांत राहतात, मुलांचे शिक्षण अर्धवट राहते, आजारपणात उपचार मिळत नाहीत. रोजंदारी बंद झाली की घरातील चूल विझते. अशा परिस्थितीत ‘विकास’ हा शब्द अपुरा वाटतो. विकास तेव्हाच खरा, जेव्हा समाजातील सर्वांत कष्टकरी व्यक्तीच्या जीवनात प्रकाश पोहोचतो.

महिलांच्या श्रमाचा प्रश्न तर अधिकच वेदनादायी आहे. घरकाम, शेतकाम, कारखान्यातील काम, बांधकाम मजुरी, सेवा क्षेत्रातील योगदान, स्त्रिया सर्वत्र आहेत; पण त्यांचा श्रम अनेकदा अदृश्य ठरतो. घरकामाला अजूनही ‘काम’ मानले जात नाही. समान कामासाठी समान वेतनाचा प्रश्न पूर्णपणे सुटलेला नाही. कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता, सन्मान आणि संधी या बाबतीत अजूनही मोठी दरी आहे. कामगार दिनी महिलांच्या श्रमाला न्याय देण्याचा संकल्प आवश्यक आहे. ग्रामीण भारतातील शेतमजूर आणि असंघटित क्षेत्रातील कामगारांची अवस्था वेगळी नाही. दुष्काळ, कर्जबाजारीपणा, हंगामी रोजगार, कमी मजुरी, सामाजिक असुरक्षितता या प्रश्नांनी ते ग्रासलेले आहेत. शहरातील चमक आणि गावातील संघर्ष यामधील दरी अजूनही भरून निघालेली नाही. कामगार प्रश्न केवळ कारखान्यांपुरता मर्यादित नाही; तो शेतापासून शहरापर्यंत आणि बांधकामापासून आयटीपर्यंत विस्तारलेला आहे. कामगार दिन आपल्याला केवळ हक्कांची नव्हे, तर कर्तव्यांचीही आठवण करून देतो. उद्योगांनी कामगाराला खर्च समजू नये; तो उत्पादनाचा भागीदार आहे. सरकारने श्रमकायद्यांना कागदावर न ठेवता काटेकोर अंमलबजावणी करावी. समाजाने काम करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीकडे सन्मानाने पाहावे. मुलांनी डॉक्टर, इंजिनिअर, अधिकारी होण्याची स्वप्ने पाहावीतच; पण श्रमाला कमीपणा समजण्याची मानसिकता मोडली पाहिजे.

आज शिक्षणातही ‘डिग्निटी ऑफ लेबर’चा संस्कार हवा. स्वतःचे काम स्वतः करणे, श्रमाचा आदर करणे, स्वच्छता कर्मचाऱ्यापासून शेतकऱ्यापर्यंत प्रत्येकाला सन्मान देणे ही मूल्ये बालपणापासून रुजली पाहिजेत. समाजातील वर्गभेद आणि कामाविषयीचे अहंमन्य दृष्टिकोन मोडल्याशिवाय खरी समता येणार नाही. तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे रोजगाराचे स्वरूप बदलत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऑटोमेशन, रोबोटिक्स यामुळे अनेक पारंपरिक नोकऱ्या धोक्यात येत आहेत. अशा काळात कौशल्यविकास, पुनर्प्रशिक्षण आणि सामाजिक सुरक्षा या बाबी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात. अन्यथा विकासाच्या नावाखाली मोठा वर्ग बेरोजगारीच्या गर्तेत ढकलला जाईल. कामगार दिन हा भविष्यातील रोजगारव्यवस्थेवर गंभीर विचार करण्याचाही दिवस आहे.

आज राजकीय मंचांवर कामगारांचे नाव घेतले जाते; पण निर्णय प्रक्रियेत त्यांचा आवाज किती ऐकला जातो? निवडणुकांत घोषणांची रेलचेल असते; पण श्रमिक वसाहतींच्या प्रश्नांवर किती काम होते? शहरातील उड्डाणपूल दिसतात, पण त्याखाली राहणाऱ्या मजुरांची झोपडी दिसत नाही. अर्थसंकल्पात आकडे दिसतात, पण रोजंदारी कामगाराच्या घरातील रिकामी ताटली दिसत नाही. ही दरी भरून काढावी लागेल. जागतिक कामगार दिन म्हणजे केवळ लाल झेंडे, मिरवणुका आणि भाषणे नव्हे. तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण आपल्या घरातील मदतनीसाशी कसे वागतो? कार्यालयातील कनिष्ठ कर्मचाऱ्याचा आदर करतो का? रस्ते झाडणाऱ्या कर्मचाऱ्याकडे आपण कृतज्ञतेने पाहतो का? बांधकाम मजुराच्या मुलांच्या शिक्षणाबद्दल समाज म्हणून विचार करतो का? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरेच कामगार दिनाचे खरे औचित्य ठरवतील.

 कामगार हा दया मागणारा वर्ग नाही; तो न्याय मागणारा वर्ग आहे. त्याला सहानुभूती नव्हे, समान संधी हव्यात. त्याला टाळ्या नव्हे, हक्क हवेत. त्याला आश्वासने नव्हे, सुरक्षित भविष्य हवे आहे. श्रमाशिवाय संपत्ती निर्माण होत नाही, उत्पादन होत नाही, सेवा चालत नाही आणि राष्ट्र उभे राहत नाही. म्हणून श्रमिकांचा सन्मान हा उपकार नाही; तो समाजाचा नैतिक कर्तव्य आहे. 1 मे च्या निमित्ताने आपण हा संकल्प करू या, श्रमाला प्रतिष्ठा देऊ, कामगाराला न्याय देऊ, कष्टकऱ्याच्या मुलांना शिक्षण देऊ, महिलांच्या श्रमाला मान्यता देऊ, असंघटित क्षेत्राला सुरक्षा देऊ आणि विकासाच्या केंद्रस्थानी माणसाला ठेवू. कारण शेवटी राष्ट्राची खरी ताकद शेअर बाजारात नसते, ती कारखान्यातील मशीनजवळ उभ्या कामगाराच्या हातात असते; ती शेतात वाकलेल्या मजुराच्या कण्यात असते; ती शहर घडवणाऱ्या बांधकाम कामगाराच्या घामात असते. जागतिक कामगार दिनानिमित्त सर्व श्रमिकांना मनःपूर्वक अभिवादन! त्यांच्या श्रमाचा सन्मान, त्यांच्या हक्कांचा विजय आणि त्यांच्या जीवनात मान-सन्मानाचा प्रकाश नांदो, हीच खरी शुभेच्छा!