वंशवाद भारताच्या भू-राजकीय महत्त्वाकांक्षा कशा नष्ट करतो !

आजही असे लोक असतील ज्यांना तो काळ आठवत असेल, जेव्हा भारताने चर्चेच्या टेबलावर जागा मिळवण्यासाठी याचना केली नाही; उलट, ते टेबल उभारण्यास मदत केली. स्वातंत्र्यानंतरच्या सुरुवातीच्या दशकांमध्ये, जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली, भारत वसाहतवादोत्तर जगात एक नैतिक महासत्ता म्हणून उभा होता. तो देश एखाद्या याचकाच्या थरथरत्या आवाजात नव्हे, तर आपल्या वजनाची जाणीव असलेल्या एका सुसंस्कृत राष्ट्राच्या स्थिर अधिकाराने बोलत होता. नेहरूंच्या काळात, भारत एखाद्या वसाहतवादी लिपिकाप्रमाणे, ज्याला त्याच्या क्षमतेपलीकडे बढती दिली आहे, सत्तेच्या प्रवेशद्वारांवर हात जोडून, मंजुरी मिळवण्यासाठी अस्वस्थपणे रेंगाळत नव्हता. भारतीय नेते, कोणाशी व्यापार करायचा, कोणत्या युद्धांचा निषेध करायचा, किंवा आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि नैतिकतेची कोणती तत्त्वे जपायची हे ठरवण्यापूर्वी, वॉशिंग्टनच्या दालनांमध्ये आपल्या पसंतीची कुजबुज करत नव्हते. आपले वजन, जबाबदाऱ्या आणि कर्तव्ये यांची जाणीव असलेला एक सभ्यतावादी देश म्हणून तो शांत आणि निर्भीडपणे उभा होता. स्वातंत्र्योत्तर काळातील त्या भक्कम स्थितीच्या जागी आज नरेंद्र मोदींच्या नेतृत्वाखाली जे उभे आहे, ते खूपच कमी प्रतिष्ठेचे आहे: एक चिंताग्रस्त यंत्रणा जी क्लिष्ट राजनैतिक कसरती करत आहे आणि या देखाव्याला “सामरिक स्वायत्तता” असे नाव देत आहे. जेव्हा हजारो वर्षांच्या राज्यकारभाराचा वारसा लाभलेल्या १.४ अब्ज लोकसंख्येच्या देशाला रशियासोबत ऊर्जा करार करण्यापूर्वी मागे वळून पाहावे लागते, तेव्हा आपण राजनैतिकतेच्या क्षेत्रात राहत नाही. आपण नियंत्रित सार्वभौमत्वाच्या रंगमंचावर प्रवेश केला आहे. मोदी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना स्वतःची लाज वाटायला हवी. जागतिक दक्षिणेकडील देशांमधून आलेली प्रतिक्रिया जलद आणि भावनाशून्य आहे. जकार्तापासून जोहान्सबर्गपर्यंत, भारताकडे आता एक स्वतंत्र सभ्यतावादी आवाज म्हणून नव्हे, तर पाश्चिमात्य-संरेखित अक्षावरील एक सहायक दुवा म्हणून पाहिले जात आहे, ज्यात ढोंगी युरोप आणि व्याप्त पॅलेस्टाईनमधील वंशसंहारक वसाहतवादी राजवट यांचा समावेश आहे. ‘ढोंगीपणा,’ ‘दुहेरी मापदंड,’ आणि ‘विश्वासघात’ यांसारखे शब्द आता भारताच्या राजनैतिक प्रतिष्ठेला अस्वस्थ करणाऱ्या चिकाटीने चिकटून राहिले आहेत… ‘विश्वगुरू’च्या भव्य वक्तृत्वामागे एक अधिक कुरूप, कमी चर्चिले जाणारे वास्तव दडलेले आहे: कृष्णवर्णीय असण्याबद्दलची एक सततची आणि खोलवर रुजलेली अस्वस्थता. भारतातील आफ्रिकन स्थलांतरितांना दिली जाणारी वागणूक, ज्यात वेळोवेळी हिंसाचार, छळ आणि उघड वांशिक अत्याचारांचा उद्रेक होतो, त्याला आता एक अपवाद म्हणता येणार नाही. ती एक पद्धतच बनली आहे. ग्रेटर नोएडातील जमावाच्या हल्ल्यांपासून ते दिल्ली आणि बंगळूरमध्ये सहन केलेल्या अपमानांपर्यंत, संदेश सातत्यपूर्ण आणि निंदनीय राहिला आहे. जागतिक दक्षिणेचे नेतृत्व करू पाहणारा देश त्याच दक्षिणेतील काही घटकांना परिणामांशिवाय एकाच वेळी अमानुष वागणूक देऊ शकत नाही. हाच भारताचा प्राणघातक विरोधाभास आहे… भारत, एक अशी संस्कृती जिने एकेकाळी मेजवानीचे ताट मांडले होते, ती आता त्यात जागा मिळण्याची वाट पाहत आहे.