उशिरा का होईना, न्यायाचा विजय: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा ‘भारतरत्न’ आणि समाजाच्या कृतज्ञतेची कहाणी

भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासात काही क्षण असे असतात, जे केवळ घटनांपुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर ते एका युगाच्या मनोवृत्तीचे, संघर्षाचे आणि न्यायाच्या आकांक्षेचे प्रतीक ठरतात. १४ एप्रिल १९९० हा दिवस तसाच एक ऐतिहासिक क्षण ठरला, ज्या दिवशी भारताने आपल्या महान पुत्राला, भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना “भारतरत्न” या सर्वोच्च नागरी सन्मानाने गौरविले. हा केवळ पुरस्कार नव्हता; तो एका दीर्घ सामाजिक संघर्षाचा, उपेक्षेच्या वेदनेचा आणि न्यायाच्या लढ्याचा सन्मान होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे व्यक्तिमत्त्व आणि कार्य इतके व्यापक आहे की त्यांचे मूल्यमापन एका सन्मानाच्या चौकटीत बसवणे अशक्य आहे. त्यांनी केवळ राज्यघटना लिहिली नाही, तर त्या राज्यघटनेतून भारताच्या आत्म्याला आकार दिला. समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांची बीजे त्यांनी भारतीय समाजाच्या मातीमध्ये पेरली. परंतु या महान कार्याचा सन्मान मिळवण्यासाठी त्यांना आणि त्यांच्या अनुयायांना अनेक दशके प्रतीक्षा करावी लागली, ही वस्तुस्थिती आपल्या समाजातील विसंगती आणि दुर्लक्षाची साक्ष देते.

 “भारतरत्न” जाहीर होण्याचा निर्णय ३१ मार्च १९९० रोजी झाला आणि १४ एप्रिल त्यांच्या जयंतीदिनी तो सन्मान प्रदान करण्यात आला. हा योगायोग नव्हता, तर एक प्रतीकात्मक संदेश होता. या निर्णयामागे केवळ सरकारचा विचार नव्हता; त्यामागे लाखो अनुयायांची भावना, आंदोलनांची ताकद आणि सामाजिक न्यायासाठी उभ्या राहिलेल्या चळवळींचा दबाव होता. बाबासाहेबांना “भारतरत्न” मिळावे, ही मागणी केवळ भावनिक नव्हती, तर ती ऐतिहासिक न्यायाची मागणी होती. याहूनही महत्त्वाची बाब म्हणजे हा सन्मान त्यांच्या पश्चात देण्यात आला. ज्या व्यक्तीने जिवंतपणीच आपल्या कार्याने देशाला घडवले, त्याला मृत्यूनंतर मान्यता मिळणे हे आपल्या व्यवस्थेच्या संथ गतीचे द्योतक आहे. हा उशीर केवळ प्रशासनाचा नव्हता; तो समाजाच्या सामूहिक जाणिवेतील उशीर होता. आपण बाबासाहेबांना वाचण्यात, समजून घेण्यात आणि त्यांचे विचार आत्मसात करण्यात उशीर केला आणि त्याचाच परिपाक म्हणजे हा उशिराचा सन्मान.

१४ एप्रिल १९९० रोजी राष्ट्रपती भवनात झालेला पुरस्कार सोहळा अत्यंत भावनिक होता. बाबासाहेबांच्या पत्नी, डॉ. साविता आंबेडकर (माईसाहेब) यांनी हा सन्मान स्वीकारला. त्या क्षणी केवळ एक पुरस्कार स्वीकारला जात नव्हता; तर एका युगपुरुषाच्या संघर्षाला, त्यागाला आणि कर्तृत्वाला राष्ट्राने वंदन केले. त्या क्षणाचे प्रतीकात्मक महत्त्व खूप मोठे होते, जणू भारताने आपल्या विस्मृतीत गेलेल्या कर्तृत्वाची कबुली दिली. या सन्मानाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे १९९०-९१ हे वर्ष “सामाजिक न्याय वर्ष” म्हणून साजरे करण्यात आले. हे केवळ औपचारिक घोषणाच नव्हती; तर ती बाबासाहेबांच्या विचारांची पुनर्स्थापना करण्याची एक संधी होती. परंतु प्रश्न असा आहे की, आपण या संधीचा कितपत उपयोग केला? सामाजिक न्याय हा केवळ घोषणांपुरता मर्यादित राहिला का, की तो प्रत्यक्षात उतरला? डॉ. आंबेडकरांचे कार्य केवळ दलितांच्या हक्कांपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी भारतीय समाजाच्या सर्व स्तरांमध्ये समतेची जाणीव निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. महिलांचे अधिकार, कामगारांचे प्रश्न, आर्थिक विषमता या सर्व मुद्द्यांवर त्यांनी स्पष्ट आणि ठोस भूमिका घेतली. त्यामुळे त्यांना दिलेला “भारतरत्न” हा केवळ एका समाजाचा सन्मान नाही, तर तो संपूर्ण भारताच्या प्रगतीचा सन्मान आहे.

आज या सन्मानाच्या तीन दशकांहून अधिक काळानंतर, आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा. आपण बाबासाहेबांच्या विचारांना कितपत न्याय दिला? संविधानात दिलेले अधिकार आणि मूल्ये आपण प्रत्यक्षात जगतो का? जातीय भेदभाव, सामाजिक विषमता आणि अन्याय अजूनही आपल्या समाजात अस्तित्वात आहेत, ही वस्तुस्थिती नाकारता येणार नाही. मग “भारतरत्न” देऊन आपण आपले कर्तव्य पूर्ण केले का? खरे पाहता, बाबासाहेबांना दिलेला सन्मान हा त्यांच्या कार्याचा शेवट नाही, तर तो आपल्या जबाबदारीची सुरुवात आहे. त्यांचे विचार केवळ ग्रंथांमध्ये मर्यादित न राहता, ते आपल्या आचार-विचारांमध्ये उतरले पाहिजेत. सामाजिक न्याय हा केवळ सरकारी योजना किंवा घोषणांमधून येत नाही; तो समाजाच्या प्रत्येक घटकाच्या वर्तनातून निर्माण होतो.

आजच्या राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीकडे पाहिले तर बाबासाहेबांचे विचार अधिकच महत्त्वाचे वाटतात. धर्म, जात, भाषा या आधारांवर होणारे विभाजन, द्वेषाची वाढती प्रवृत्ती आणि असहिष्णुता या सर्व गोष्टी त्यांच्या विचारांच्या विरोधात आहेत. अशा परिस्थितीत, “भारतरत्न” हा केवळ एक सन्मान नसून, तो एक स्मरणपत्र आहे. आपल्या मार्गदर्शनासाठी व आपल्या चुका दाखवण्यासाठी. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी एकदा म्हटले होते, “संविधान कितीही चांगले असले, तरी ते चालवणारे लोक चांगले नसतील, तर ते निष्फळ ठरेल.” ही वाक्ये आजही तितकीच लागू आहेत. आपण संविधानाचा आदर करतो का? आपण त्यातील मूल्यांचे पालन करतो का? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधणे हीच बाबासाहेबांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. “भारतरत्न” हा सन्मान उशिरा मिळाला, ही खंत कायम राहील. पण त्याहून मोठी गोष्ट म्हणजे, तो सन्मान मिळाल्यानंतर आपण काय केले? आपण बाबासाहेबांना केवळ प्रतीक म्हणून वापरतो आहोत का, की त्यांच्या विचारांना प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न करतो आहोत? हा आत्मपरीक्षणाचा क्षण आहे.

आज गरज आहे ती बाबासाहेबांना पुन्हा एकदा वाचण्याची, समजून घेण्याची आणि त्यांच्या विचारांना आचरणात आणण्याची. “भारतरत्न” हा त्यांच्या कार्याचा गौरव आहे, पण तो आपल्या जबाबदारीची आठवणही आहे. तो आपल्याला सांगतो समता, न्याय आणि बंधुता ही केवळ शब्द नाहीत; ती आपल्या समाजाची पायाभूत तत्त्वे आहेत. शेवटी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना दिलेला “भारतरत्न” हा केवळ एका व्यक्तीचा सन्मान नाही, तर तो भारतीय लोकशाहीच्या आत्म्याचा सन्मान आहे. तो त्या विचारांचा सन्मान आहे, ज्यांनी भारताला एक प्रगत, समतावादी आणि न्याय्य राष्ट्र बनवण्याचा मार्ग दाखवला. आणि म्हणूनच, हा सन्मान केवळ भूतकाळाचा गौरव नाही, तर तो भविष्याचा मार्गदर्शक आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना “भारतरत्न” देऊन भारताने आपली कृतज्ञता व्यक्त केली. परंतु खरी कृतज्ञता तेव्हाच सिद्ध होईल, जेव्हा आपण त्यांच्या विचारांना आपल्या जीवनाचा भाग बनवू. तेव्हाच हा सन्मान खऱ्या अर्थाने पूर्णत्वाला जाईल.

प्रवीण बागडे